تبلیغات
دهه فجر - انقلاب اسلامی و نسل سوم
دهه فجر
دهه فجر بر تمام فجر افرینان مبارک باد
صفحه نخست         تماس با مدیر         پست الکترونیک        RSS         ATOM

چكیده

آیا فاصله نسل سوم از انقلاب اسلامی یك واقعیت است یا نه؟ نسل سوم چه نسبتی با انقلاب اسلامی دارد و در رابطه با آن چه صورت بندی پیدا كرده است؟ علت این وضعیت چیست؟ چگونه می توان حركت انقلاب اسلامی را با نسل سوم ادامه داد؟ در این نوشتار، قشربندی چهارگانه ای درباره فاصله نسل سوم از انقلاب اسلامی ارائه و كندی دگرگونی هنجارهای نهادمند به عنوان علت آن معرفی می گردد و در نهایت، تربیت معنوی و تولید دانش به عنوان دو راهكار اساسی و پیوسته و البته ضروری برای مشاركت نسل سوم در تداوم انقلاب تشریح می شود.

مقدّمه

در تاریخ هموار نسل‌ها پی درپی آمده اند و تحولات اجتماعی و تاریخی را رقم زده اند. این دگرگونی‌ها گاه رو به سوی رشد و تعالی داشته و گاه رو به افول و تباهی. بنابراین، انسان همواره در حال حركت بوده و میان پدران و مادران از یك سو و فرزندان و جوانان از سوی دیگر فاصله و تفاوت هایی پدید آمده است.
اگر فاصله میان نسل‌های جدید از نسل‌های پیشین در نقاط ضعف و كاستی‌ها باشد، بسیار پسندیده و حتی برای اعتلای جامعه ضروری است، اما اگر این فاصله‌ها از ویژگی‌های مثبت و ارزنده صورت گیرد، بی تردید سبب زوال و افول جوامع می گردد.
امروز نسل جوانی كه در دوران حكومت اسلامی زاده شده و زیسته است، به بلوغ فكری و اجتماعی رسیده و در آستانه حضور در عرصه‌های گوناگون اجتماعی است و می توان گفت: تا حدی حضور خود را تحقق بخشیده است، بدون شك در تفكّر و نگرش تفاوت‌ها و فاصله هایی با نسل گذشته ـ كه در پیروزی انقلاب نقش ایفا كرد ـ دارد. در حقیقت، پرسش اصلی مسئله ای فراتر از فاصله نسل هاست.
در این تحقیق می كوشیم تا دریابیم فاصله نسل سوم از انقلاب اسلامی چیست؟ به دیگر سخن، آیا نسل سوم در موضوع انقلاب اسلامی فاصله ای با نسل گذشته پیدا كرده است یا نه؟ و اگر فاصله ای هست به چه علت روی داده و چگونه می تواند در راستای رشد و اعتلای جامعه و انقلاب اسلامی مفید واقع شود؟

فاصله نسل سوم از انقلاب اسلامی

نسل اول انقلاب كه از سال‌های آغازین (1341ـ1342 ش) به رهبری امام خمینی نهضت را آغاز كرد و نسل دوم كه در پیروزی انقلاب اسلامی مشاركت داشت و در دفاع مقدس حضور خود را نمایاند مشكل چندانی با انقلاب و روند شكل گیری و پیروزی آن ندارد. اما نسل سوم كه پس از انقلاب اسلامی متولد شده و اكنون با پشت سر گذاشتن دوران كودكی و نوجوانی از هویت خود پرسش می كند، در شناخت انقلاب اسلامی با دو مشكل جدی مواجه است:
1. توان مقایسه پیش و پس از انقلاب را جز با استفاده از منابع تاریخ معاصر ندارد;
2. بار مشكلات و دشواری‌های سال‌های پس از انقلاب را از دوران كودكی تاكنون متحمل شده است. بنابراین، حق دارد كه در آرمان‌های انقلاب تردید كند و به این سو و آن سو نظر اندازد و این پرسش را پیش بكشد كه آیا سبك بهتری برای زندگی و الگوی كارآمدتری برای حكومت وجود ندارد؟
این تردید، و پرسش‌ها نمود فاصله ای است كه نسل سوم از انقلاب اسلامی یافته; فاصله ای كه اساس آن تاریخی است ولی به علت مشكلات جدی در نهاد تعلیم و تربیت و ناتوانی جمهوری اسلامی ایران در جامعه پذیر كردن نسل سوم با آن مواجه هستیم.
در اینجا پرسش ما از فاصله نسل‌ها نیست، بلكه مسئله اصلی فاصله نسل سوم از انقلاب اسلامی است. فاصله نسل‌ها همیشه و در همه جوامع بوده است، هرچند در بعضی از خانواده‌های جامعه امروز ما نیز ممكن است فاصله نسل سوم از انقلاب فاصله نسلی هم باشد; مانند خانواده ای مذهبی كه فرزندشان متعهد نیست. در مواردی هم ممكن است فاصله نسلی باشد ولی فاصله از انقلاب نباشد; مثلا خانواده ای مذهبی با تحصیلات معمولی كه فرزندانشان آن عقاید را پذیرفته اند ولی تحصیلات عالی دارند. بنابراین، می توان گفت: شاخص‌های فاصله نسل‌ها با شاخص‌های فاصله از انقلاب متفاوت است. یكی از تفاوت‌های این دو مسئله آن است كه می توان فاصله از انقلاب را نه تنها به نسل سوم، بلكه به كل جامعه تعمیم داد. جوانان به عكس بزرگسالان كه هویت اجتماعی تثبیت شده دارند و در شرایط زندگی جا افتاده اند، در جستوجوی هویت اند و از خویش و از جامعه پرسش می كنند تا از خود و جامعه خود تصور درستی پیدا كنند. از این رو، اگر پاسخ درست و كافی به آنان داده نشود از ارزش‌ها و آرمان‌ها و حتی تاریخ خود فاصله پیدا می كنند. امروزه در جامعه ما كه عوامل وابستگی به ویژه در حوزه فرهنگ به صورت همجمه فرهنگی عمل می كند، این مسئله بسیار اهمیت پیدا كرده و پرداختن به آن ضروری است تا با یافتن علت این فاصله و راه‌های نزدیك سازی نسل سوم به انقلاب، هویت اجتماعی و منافع و مصالح ملی و دینی را حفظ و تأمین كنیم.

قشربندی هنجاری نسل سوم

پژوهش‌های مفصل میدانی و مصاحبه با گروه‌های مختلف جوانان نشان می دهند كه می توان آن‌ها را در یك قشربندی چهارگانه از لحاظ فاصله با انقلاب اسلامی گنجاند:1
1. نزدیك ترین قشر از نسل سوم به انقلاب اسلامی كسانی هستند كه هنجارهای عالی انقلاب را كه مبتنی بر اندیشه‌ها و ارزش‌های بنیادین انقلاب اسلامی است پذیرفته اند و خواهان دگرگونی هنجارهای نهادمند جامعه و هماهنگ سازی آن‌ها با هنجارهای عالی انقلاب می باشند. گروه مرجع این قشر معمولا شهدا و مردان بزرگ تاریخ ایران اند كه تقوا و معرفت و مبارزه با ظلم و استكبار را باهم جمع كرده و نام نیك از خود بر جای گذاشته اند. این قشر كه مثل سایر قشرها متأثر از خانواده‌های خود هستند، معمولا از جوانان بسیجی یا جوانانی كه با گونه‌های مختلف در فعالیت‌های اجتماعیوفرهنگی مشاركت می كنند، تشكیل شده و به طوركلی به تحصیلوورزش و حضور در مراسم مذهبی علاقه مندند. توجه به آینده جامعه یكی از ویژگی‌های عمومی آن هاست.
2. قشر دیگر هنجارپذیران دوگانه اند; یعنی كسانی كه هم هنجارهای عالی را پذیرفته اند و هم هنجارهای نهادمند را، اما برای تحول آن‌ها احساس ضرورت نمی كنند و هرجا كه تضادی در میان آن‌ها باشد با ملاحظه منافع شخصی از آن می گذرند. این گروه بیشتر به فكر آینده خود هستند و به حسب شرایط اموری را دنبال می كنند كه فكر می كنند به نفع شان است; درس یا كار تفاوتی نمی كند، ممكن است ترك تحصیل كرده و دنبال یك كار خوب اقتصادی بروند و یا همزمان با كار به تحصیل ادامه دهند. گروه مرجع اینان معمولا مسئولان هستند. وقتی تضادهای زندگی شان را گوشزد می كنید، به تضادهایی كه در جامعه وجود دارند اشاره می كنند كه در عین حال مسئولان و مدیران جامعه كه خود را مقیّد به هنجارهای عالی می دانند از آن‌ها می گذرند. هنجارپذیران دوگانه به هنجارهای نهادمند ملتزم هستند و معیار سنجش رفتار خود را در مسئولان یافته اند.
3. گروه سوم هنجارپذیران غربگرا هستند كه اساساً هنجارهای عالی انقلاب را نپذیرفته و هنجارهای نهادمند را به گونه ای غربی تفسیر می كنند و مایل به هماهنگی هرچه بیشتر با غرب هستند. گروه مرجع این‌ها روشن فكران غربگرا هستند. آنان معمولا در خانواده‌های مرفّه و فرنگ دیده زندگی می كنند. این گروه با اینكه اذعان می كنند آینده جامعه برایشان اهمیت دارد، اما چندان احساس همبستگی با جامعه نمی كنند و بیشتر به فكر پیشرفت انسان در فنّاوری و فضای تمدّن غربی هستند و اگر جامعه ایران خود را با آن منطبق نسازد خود را بیشتر عضوی از جامعه غربی می دانند تا جامعه ایران.
4. چهارمین گروه، هنجارگریزان هستند كه نه هنجارهای عالی را می پذیرند و نه هنجارهای نهادمند را و به نوعی بی قیدی و بی دولتی اقبال میورزند. گروه مرجع آن‌ها گروه‌های مبتذل جوانان غربی است و بیشتر به حال می اندیشند تا به آینده. به درس و كار رغبتی ندارند و از زندگی چیزی نمی خواهند به شرط اینكه خوشی از ساعتشان فراهم باشد. در غیر این صورت، با زمینوزمان دشمن اند. در این گروه انحرافات اجتماعی و اخلاقی زیاد به چشم می خورد.

مقایسه قشرهای نسل سوم

فاصله این چهار قشر از انقلاب اسلامی به همان ترتیبی است كه ذكر شد; زیرا هنجارپذیران انقلابی كه می توان آن‌ها را گروه ایده آلیست نامید، اندیشه‌ها و ارزش‌های اساسی انقلاب را پذیرفته اند و اگر مشكلی دارند با عوارضی است كه گریبانگیر جامعه اسلامی شده است; برای مثال، اگر انتخاباتی باشد آن‌ها بی تردید شركت در آن را مهم و بلكه تكلیف تلقّی می كنند، هرچند كه ممكن است به بعضی از ناهماهنگی‌های آن با هنجارهای عالی انتقاد داشته باشند; مثلا، نحوه تبلیغات برخی كاندیداها را نپسندند.
اما هنجارپذیران دوگانه كه گروه رئالیست هستند، تا حدی به هنجارهای عالی انقلاب آشنایی دارند، ولی چون شناخت شان كافی نیست نسبت به آن التزام كامل ندارند. برای نمونه، به نظر این قشر، انتخابات چیز خوبی است و سعی می كنند در آن شركت كنند، ولی اسراف اقتصادی و بی اخلاقی سیاسی را هم از لوازم طبیعی آن به حساب می آورند.
هنجارپذیران غربگرا یا گروه مدرنیست اساساً شناختی از هنجارهای عالی انقلاب ندارند. مطالعات میدانی نشان می دهند همه آن‌ها حقیقت انقلاب را درست درك نكرده و حتی تصوری از هنجارهای عالی انقلاب اسلامی ندارند. برای نمونه، تلقّی آن‌ها از انتخابات یا فریبی برای ظاهرسازی حكومت اسلامی است و یا مبنایی برای مشروعیت مردمی است كه البته باید با مبانی دموكراتیك منطبق شود و در غیر این صورت، آنچه در جامعه ماست یك انتخابات واقعاً دموكراتیك نیست. به نظر می رسد كه بسیاری از افراد این قشر با مباحث فكری مناسب و آشنا شدن با حقیقت و هنجارهای انقلاب به گروه اول نزدیك شوند.
در نهایت، هنجارگریزانند كه به نوعی آنارشیست هستند و نیاز به تربیت و حتی تنبیه جدّی دارند. این‌ها اگر بخواهند به موضوعی مثل انتخابات توجه كنند، در نهایت، آن را نوعی بازی می دانند كه دیگران برندگان آن خواهند بود.

حقیقت انقلاب اسلامی

برای پاسخ به چرایی این وضعیت قشربندی نسل سوم لازم است تأمّلی در حقیقت انقلاب اسلامی داشته باشیم. انقلاب اسلامی ایران قیامی بود برای گذر از حیات طبیعی به حیات طیبه و این حركت تنها با بازخوانی كتاب وجود آدمی و بازیابی منزلت او در عالم آفرینش امكان پذیر است.2
حیات طیبه كه بر بنیاد فطرت توحیدی و گرایش ذاتی انسان به كمال مطلق استوار است دو ركن عمده دارد: ایمان و عمل صالح.3 این زندگی پاك و نورانی ساحت مادی زندگی را با عدالت آراسته و موانع رسیدن انسان به معرفت را كه غایت آفرینش او بوده است، برطرف می سازد در مقابل، هنگامی كه گرایش فطری آدمی به حق تعالی در حجاب اوهام و اهوا مكسوف شود، تمایلات نامحدودی در بشر پدید می آید كه معطوف به عالم محدود مادی است و به همین علت، حیات طبیعی به دو صورت مكملی سلطه گرانه و سلطه پذیرانه روی می دهد و دو طبقه مستكبر و مستضعف پدید می آید.4
متأسفانه تاریخ حیات بشر بجز برهه‌های كوتاهی، در واقع تاریخ حیات طبیعی است. جامعه ایران نیز در طول قرن‌ها دو صورت از حیات طبیعی را مشاهده كرده بود: چهره سنّتی حیات طبیعی و چهره مدرن آن. شاخص‌های اساسی تمایز این دو نمود از حیات طبیعی در منشأ اقتدار و منبع مشروعیت نیروی استكباری آن هاست.
حیات طبیعی سنتی با منشأ اقتدار ایلی و مشروعیت دینی به سلطه گری و استضعاف مردم دست می یازد. هنگامی كه ایل اقتدار سیاسی خود را بسط می دهد انسجام درونی خود را در پرتو پیوند حسی و عاطفی و پیمان‌های ایلی و عشیره ای كه بین شركای قدرت برقرار می شود حفظ می كند و نظام اجتماعی را آن چنان كه مقتضای مدینه تغلیب است، بر اساس غلبه و زور تحكیم می بخشد.
«از آنجا كه سلطه زور در اصطكاك قدرت‌های دیگر اجتماعی شكننده و ناپایدار است، مستبد در جامعه ای كه در آن ایمان به غیب و باور دینی وجود دارد یا از ابزار دیگری جز زور نیز استفاده می كند، این ابزار كه در دوام و بقای استبداد نقش تعیین كننده دارد، تحریف است.»5
چهره سنّتی ساختار استكبار در حیات طبیعی كه قرن‌ها در ایران سایه گسترده بود هرچند از مشروعیت دینی به واسطه تحریف بهره می برد، اما كشمكش‌های جدی و پایان ناپذیری میان نیروی استكبار و روحانیت در ایران را پدید می آورد; زیرا دوگانگی منشأ اقتدار و منبع مشروعیت تضادی عمیق در ساختار قدرت به وجود آورده بود و با رو شدن هرچه بیشتر این تضاد و پدیدار شدن عمق این شكاف، هم اقتدار و هم مشروعیت سلسله‌های سلطانی رو به افول می رفت و دوران‌های گوناگون تاریخ ایران یكی پس از دیگری برمی آمد.
در نهایت، این ساخت سست استكبار سنتی، ماده صورت مدرن استكبار با ساختار اقتدار متفاوتی شد. در این وضعیت، منشأ اقتدار وابستگی به ابرقدرت‌های خارجی و منبع مشروعیت دانش مدرن بود. نیروی استكبار در حیات طبیعی مدرن به صورت استبداد مدرن با شاخص‌های دین زدایی، نوسازی و توسعه، شبه صنعتی شدن و اصلاحات ارضی به منظور تك محصولی كردن اقتصاد و تحكیموابستگی به ابرقدرت هاودر نتیجه، افزایش اقتدار پدید آمد.
نیروی روشن فكری به صورتی مقلّدانه به توجیه حیات طبیعی مدرن و كمك به گسترش آن پرداخت، ولی حتی در فراگیری عمیق آن اندیشه‌ها و دانش‌ها نیز كمتر توفیق یافت; به گفته خودشان حتی هنوز به مرحله ترجمه و تفكر در آثار بنیادین دانش غربی هم نرسیده اند.
یكی از روشن فكران در آسیب شناسی این مسئله می گوید: «بیاییم آثار فیلسوفان مدرن را به فارسی ترجمه كنیم و درباره آن‌ها بنویسیم. این كمبودی است كه در كار روشن فكر مآبان در پنجاه سال اخیر می بینیم. كار روشن فكر ما راجع به غرب، بیشتر كار ترجمه بوده تا تألیف. شاید شهامت این را نداشتیم یا شاید پتانسیل فكری این را نداشتیم كه مستقلا درباره فلسفه غرب بیندیشیم.»6
امروزه نیز در برابر انقلاب اسلامی صورت پست مدرن حیات طبیعی باز تولید می شود. این بار منشأ اقتدار، نظامی گری و نفوذ بین المللی است و منبع مشروعیت آن رسانه‌های صوتی و تصویری و تكنولوژی اطلاعات (IT). صورت پست مدرن حیات طبیعی با شاخص های: جهانی سازی تولیدات فرهنگی برای ایجاد ابرفرهنگ سلطه پذیرانه جهانی، تهدید و نظامی گری (میلیتاریسم)، استفاده گسترده از رسانه‌ها و تكنولوژی اطلاعات و مجازپردازی ساخت یافته است. در وضعیت پست مدرن حیات طبیعی تحول ساختاری بنیادینی پدید نیامده و نیروی استكبار همان نیروی سلطه گر دوران مدرن است كه برای تداوم استیلای خود صورت بندی تازه ای را فعالانه پذیرفته است.
اما انقلاب اسلامی نه یك انقلاب سنّت گرا در برابر مدرنیسم پهلوی بود، نه انقلابی مدرن در برابر ناتوانی حكومت مطلق مدرن پهلوی در گذر از میراث مشئوم سنت گذشته ایران و نه به زعم برخی انقلابی پست مدرن، بلكه قیامی بود كه دامن مردم را از حیات طبیعی بركشید تا فراتر از همه این اوهام به حیات طیبه برساند و از زمزم ولایت كامیاب و سیراب سازد.
«استقلال و آزادی» نفی استكبار از همه ساحت‌های حیات است و «جمهوری اسلامی» طرحی برای ساختن حیات طیبه پیش می نهد. اینكه بعضی می پندارند جمهوریت و اسلامیت با هم جمع نمی شوند7 برای این است كه هنوز در نظام‌های فكری حیات طبیعی از نوع مدرن می اندیشند و با این تفكر نوین و طرح تازه آشنا نشده اند.
امام خمینی(قدس سره) با ایجاد تحول در نهاد دین از موضع یك مجتهد جامع الشرایط و عالم دینی ذوالفنون كاركردهای تازه ای را برای دین ایجاد كرد و در حقیقت، ظرفیت‌های پنهان دین را آشكار نمود و غبار اوهام و خرافات را از آن زدود و عزم آن داشت تا سایر نهادهای جامعه را بر اساس تحول نهاد دین، دگرگون سازد و شرایط تحقق حیات طیبه را فراهم سازد.

هنجارهای عالی و هنجارهای نهادمند

به «نظامی از الگوهای رفتاری مكتسب كه همه افراد متعلق به یك فرهنگ در آن سهیمند»8 هنجار گفته می شود و مهم ترین كاركرد آن، ایجاد «همكاری و وابستگی متقابل بشری» در نظام اجتماعی است.9
هنجارها به دو صورت ممكن است در جامعه ای حضور داشته باشند: نخست به صورت نهادمند و ساخت یافته در كل ساختار نظام اجتماعی. «نهادمندی به فراگردی اطلاق می شود كه از طریق آن، نظام با قاعده ای از هنجارها، منزلت‌ها و نقش‌های به هم پیوسته و مورد پذیرش یك جامعه، شكل می گیرد. از طریق این فراگرد رفتار خودجوش و پیش بینی ناپذیر جایش را به رفتار منظم و پیش بینی پذیر می دهد.»10
پس اگر یك هنجار در نظام با قاعده ای از منزلت‌ها و نقش‌های اجتماعی و در رابطه با نهادهای اساسی حكومت، اقتصاد، خانواده، دین و آموزش مشخص و معنادار باشد، هنجاری نهادمند تلقّی می شود.
صورت دیگر حضور هنجارها در جامعه، صورت آرمانی و عالی است كه معمولا پس از تحولات بزرگ اجتماعی نظیر انقلاب‌ها در جامعه پدیدار می گردند.
هنجارهای عالی هنجارهایی هستند كه مردم آن‌ها را می پسندند و رفتار خلاف آن‌ها ناهنجاری و خطا تلقّی می شود. اما هنوز در نظام منزلت‌ها و نقش‌های اجتماعی و در رابطه با نهادهای اساسی جامعه جایگاه مشخصی ندارند و در صورتی كه تحولات مناسب در نهادهای اساسی جامعه صورت نگیرد این هنجارهای عالی در نسبت با هنجارهای نهادمند تضاد خواهند یافت.

كندی دگرگونی هنجارهای نهادمند

حضرت امام(قدس سره) و شاگردانشان به عنوان رهبران انقلاب اسلامی با طرح چیستی حیات طیبه و نقد حیات طبیعی در دوران حكومت پهلوی، هنجارهای عالی حیات را به مردم معرفی كردند و مردم با پذیرش آن‌ها برای گذر از حیات طبیعی به حیات طیبه قیام كردند.
نخبگان پیشرو در انقلاب اسلامی از جمله شهید مطهری، شهید بهشتی، شهید باهنر و سایر بزرگانی كه در قید حیاتند یا از دنیا رفته اند، با معرفی الگوی حسینی در برابر افساد طاغوت و توصیف حیات معنوی و پاك انسانی به مدد توفیقات و عنایات الهی مردم را جذب كرده و اراده هایشان را برانگیختند تا اینكه انقلاب اسلامی تحقق یافت.
اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی مسئله دیگری طرح شد كه تا آن زمان پاسخی به آن داده نشده بود و آن پرسش از چگونگی تحقق حیات طیبه بود. این پرسش به مراتب دشوارتر و اندیشه عالمان دینی در این زمینه كم كارتر و فقیرتر بود; زیرا تا آن زمان بسیاری از امامان و علما فرصت اجرا و عمل به دین در جامعه را نیافته بودند. هرچند چیستی آرمان اسلام در جامعه سازی به خوبی تصویر شده بود، اما هیچ كدام از بزرگان به چگونگی آن نمی اندیشیدند و اگر هم كاری در این موضوع انجام شده بود در بوته آزمون و اصلاح درنیامده بود.
در این شرایط، هنجارهای عالی انقلاب معلوم بودند. مردم و علما و كسانی كه در رأس حكومت قرار داشتند، همه در پی یك هدف بودند، اما راه رسیدن به آن را نمی دانستند.
هنجارهای نهادمند اقتصادی، سیاسی و فرهنگی با همه شاخه‌ها و شعبه هایش بر شالوده حیات طبیعی به صورت سنتی و مدرن ساخت یافته بود.
بقایایی از سنت و آثاری از تجدّد، در مجموع نظام‌های هنجاری نهادمند (ولی ناهماهنگ با هنجارهای عالی انقلاب) را تشكیل می دادند. هنجارهای نهادمند موجود در جامعه در حوزه‌های گوناگون اجتماعی، سیاسی و اقتصادی متناسب با اهداف و هنجارهای حیات طبیعی نهادینه شده بودند و كسی نمی دانست كه چه چیز را و چگونه باید به جای آن‌ها قرار داد.
اگر می خواستیم نهادهای سیاسی را تغییر دهیم نیازمند دانش سیاسی بودیم كه این دانش میراث عصر تجدّد مغرب زمین است و در سایه اندیشه كسانی همچون ماكیاولی، هابز، لاك و دیگران صورت بندی شده است.
اگر می خواستیم نظام‌های اقتصادی را در جامعه متحول كنیم نیازمند دانش اقتصاد بودیم كه از اندیشه افرادی نظیر ماركس، اسمیت و كینز برآمده بود; كسانی كه با ارزش‌ها و اهداف نظام سرمایه داری اندیشیده و در آن فضا نظرات اثباتی یا انتقادی داده بودند.
از سوی دیگر، نمی شد جامعه را به حال خود رها كرد. پس باید از همین دانش‌ها استفاده می شد تا به تدریج جایگزین مناسبی برای آن پیدا می كردیم. این دانش‌ها نیز، روش‌ها و نهادها، سیاست‌ها و برنامه‌ها و در یك كلام، هنجارهای مناسب با تجدّد و ارزش‌ها و فرهنگ و زندگی غربی را در جامعه نهادینه می كرد.
كندی دگرگونی هنجارهای نهادمند، تضاد هنجاری را در جامعه پدید آورد. نسل سوم كه از ماقبل انقلاب و اصل آن تجربه ای نداشت در این تضاد متولد شد، رشد كرد، بازی كرد، درس خواند، اندیشید و تجربه كرد. و از همین جا فاصله ای میان او با حقیقت انقلاب پدیدار گشت.

از تعدیل اقتصادی تا توسعه سیاسی

دوران ریاست جمهوری آقای هاشمی با عنوان «دوران سازندگی» و با اجرای «سیاست تعدیل» برای همه شناخته شده است. سیاست تعدیل كه در دهه هشتاد از سوی صندوق بین المللی پول به كشورهای متقاضی وام تحمیل می شد در پی بحران بازپرداخت بدهی‌ها از سوی كشورهای بدهكار (عمدتاً كشورهای توسعه نیافته) و با هدف تضمین بازپرداخت بدهی‌ها همراه با سود آن‌ها تدوین و تحمیل می شد.11 این خاستگاه تاریخی برنامه تعدیل كه در حقیقت تأمین منافع سرمایه داران بین المللی غربی است، با خاستگاه نظری غربی، یعنی اقتصاد نئوكلاسیك مبتنی بر فلسفه اصالت فرد و حداكثرسازی سود فردی12 جمع شد و بر جوامع توسعه نیافته تحمیل گردید. بر این مبنا، فرد بر اساس سود شخصی خود چنان رفتار می كند كه جامعه نفع می برد و نقش دولت تنها تسهیل روابط اقتصادی و تضمین مالكیت هاست و نظارت و دخالت دولت باید به حداقل برسد. در این شرایط، فرد (سرمایه دار) با انباشت سرمایه چرخ‌های توسعه را به گردش درآورده و برای رسیدن به سود هرچه بیشتر كشور را به پیش می برد. البته از لوازم این روند افزایش نابرابری و فقر است; به عبارت دیگر، هرچه ثروتمندتر شدن سرمایه داران و فقیرتر شدن طبقات ضعیف.13
دو سیاست اجرایی تعدیل كه در نهاد دین در جامعه ما بسیار تأثیرگذار بود، یكی آزادسازی تجارت بود كه به منظور تشویق سرمایه داران به تولید كالاهای صادراتی انجام شد و دوم كاهش ارزش پول ملی كه به منظور افزایش روند صادرات و كاهش تقاضای واردات صورت گرفت. اما نتیجه حقیقی این دو سیاست از یك سو، افزایش واردات و نیز انفجار تبلیغات اقتصادی برای فروش كالاهای وارداتی و تولیدات داخلی بود و از سوی دیگر، افزایش كمرشكن تورم كه در كنار حذف یارانه‌ها و سایر اصلاحات و سیاست‌های اقتصادی به تشدید فقر و نابرابری در دوران سازندگی انجامید.
این سیاست تحولات نهاد دین در انقلاب اسلامی را دچار فرسایش كرد و اقتصاد استكباری از نوع سرمایه داری آن را، كه در رژیم گذشته در ایران نهادینه شده بود، تداوم بخشید و گسترش داد. آفت بزرگ تعدیل اقتصادی كه در نهایت به یكی از مهم ترین عوامل ناكامی آن تبدیل شد، افزایش مصرف در بخش عمومی و خصوصی بود.14 در این شرایط، عموم مردم به ویژه نسل جوان كه بار مسائل اقتصادی چشم انداز روشنی از آینده به آن‌ها نمی نمود، در تضاد میان هنجارهای نهادمند با هنجارهای عالی انقلاب متحیّر شده، در جستوجوی امیدی تازه برآمدند.
قشر علمی و دانشگاهی نیز انتقادهایی به شرایط موجود داشتند كه آن‌ها را آماده پذیرش طرحی تازه در سیاست‌ها و مدیریت كلان جامعه می نمود.
نخبگان سیاسی كه در دوران اجرای سیاست تعدیل با آن مخالفت می كردند و به اتهامات مختلفی از صحنه سیاست رانده شده بودند شرایط را برای حضور مجدد آماده می دیدند. سرانجام، كسانی كه در این دوران به سرمایه داران درشتی تبدیل شده بودند خواستار نفوذ بیشتر در سیاست بودند.
آنچه می توانست گروه‌های چهارگانه مزبور را گرد آورد، شعار یا برنامه «توسعه سیاسی و آزادی» بود كه از سوی آقای خاتمی طرح گردید و مفید هم واقع شد; زیرا هم به جوانان متحیّر امید می داد، هم با نظریات علمی سازگار بود كه توسعه سیاسی را ضرورتی برای توسعه اقتصادی می دانست، هم مجالی برای بازگشت نخبگان سیاسی گذشته فراهم می كرد و هم شرایط نفوذ سیاسی سرمایه داران جدید را مهیا می ساخت. اما آنچه در نهایت رخ داد این بود كه در همگرایی این چهار گروه، ائتلافی میان نخبگان سیاسی و سرمایه داران صورت گرفت و جوانان و دانشگاهیان ابزاری برای رسیدن آن‌ها به قدرت و نفوذ شدند.
نظریه توسعه سیاسی كه مفهوم كلیدی آن جامعه مدنی است برآمده از اندیشه‌های سیاسی لیبرالی بود و متمم یا ملازمی برای اقتصاد سرمایه داری.
جامعه مدنی با اینكه از ویژگی‌های مثبتی برخوردار است،15 اما چون ربط آن با نهاد دین به خوبی تبیین نشده بود و در رابطه با هنجارهای نهادمند دگرگونی نیافته در انقلاب توصیف می گردید، به ویژه اینكه به عنوان ضرورتی برای توسعه اقتصادی مدّنظر قرار می گرفت، بیش از هر چیز یك طرح لیبرالیستی برای تكمیل نظام سرمایه داری به شمار می آمد. چنان كه بعضی خرداد 1376 را حركت طبقه متوسط برای رسیدن به جامعه دموكراتیك دانسته اند.16 مفهوم جامعه مدنی از زمان ارسطو وارد ادبیات سیاسی شد و در طول تاریخ برداشت‌های گوناگونی را برتافت،17 ولی قرائت نوین آن برای مقابله با جوامع سوسیالیستی در اروپای شرقی شكل گرفت و سپس به اروپای غربی و آمریكا راه یافت. اما امروزه «به تصدیق خود روشن فكران اروپای شرقی، مفهوم جامعه مدنی دلیل و وسیله توجیه پذیری برای انحصارات اقتصادی و سیاسی جدید به دست عده دیگر و رأی تبرئه برای نظام سرمایه داری در این كشورها شده است.»18
مدیون نظم خودجوش بازار را در كنار نظم خودجوش سیاست و نظم خودجوش فرهنگ به عنوان وجوه اساسی جامعه مدنی طرح می كند.19 او برای توضیح این مفاهیم از استعاره سرمایه داری دموكراتیك و دموكراسی فكری استفاده می كند كه در واقع با رویكردی پست مدرنیستی حقیقت را به صورت فرایندی كه هیچ گاه به فرجام نمی رسد، معرفی می كند.20 در پس زمینه فرهنگی تعدیل اقتصادی و توسعه سیاسی، نظریه پلورالیسم فرهنگی و دینی شكل گرفت. سیاست تعدیل، اقتصاد و معیشت مردم را از دین دور ساخت و با تشدید نابرابری و فقر و انفجار تبلیغات و مصرف زدگی و تجمل گرایی روح دین و معنویت را از معیشت بیرون كرد. در ادامه این روند كه بر اساس نظریات وارداتی انجام می شد توسعه سیاسی در عمل و عینیت دین را از سیاست جدا نمود و چنان كه از مفهوم جامعه مدنی برمی آید با پلورالیسم سیاسی گامی بلند به سوی تكثرگرایی دینی برداشته شد. نتیجه این روند این شد كه امروز مردم ما با اینكه متدین هستند و طبق آمار و تحقیقات بسیار اهل نماز، روزه، حج و زیارت، تولی و تبرّا می باشند، اما در عرصه فرهنگ عمومی شاخص‌های دیگری مشهود است. برای مثال، بی حجابی، استفاده از لباس هایی كه ضابطه‌های اسلامی در آن‌ها رعایت نشده، تجمّل گرایی، رواج موسیقی و مواردی از این قبیل شایع شده است. این‌ها نشان می دهند كه فرهنگ عمومی در مواردی از دین فاصله گرفته و با معیارهای نهادهای اقتصادی و سیاسی منطبق شده است. هرچند كه مردم در درون طالب این امور نیستند، ولی تضاد هنجاری میان هنجارهای عالی انقلاب و هنجارهای نهادمند را رقم می زند.
اگر روند انطباق با هنجارها و ارزش‌های غربی در جامعه ادامه پیدا كند چه بسا پذیرش كنوانسیون رفع هرگونه تبعیض علیه زنان21 كه امروز از آن سرباز می زنیم، در سال‌های آینده عملا امكان پذیر گردد، نهاد خانواده نیز در اثر هماهنگی با نهادهای اقتصاد سرمایه داری و سیاست لیبرالیستی به صورت خانواده‌های زوج آزاد و تك والد درآید، و به پذیرش نقش اجتماعی مادری به منظور سلطه تربیتی ابرقدرت‌ها بر نسل‌های آینده و استثمار اقتصادی و اخلاقی زنان تن بدهیم!22


 

.





نوع مطلب : انقلاب اسلامی و نسل سوم، 
برچسب ها : انقلاب اسلامی و نسل سوم،
شنبه 9 بهمن 1389 :: نویسنده : سید منوچهر احمدی


درباره وبلاگ

به عنوان مدیر وبلاگ امیدوارم که مطالب این وبلاگ مورد استفاده شما عزیزان قرار گرفته باشه .
مدیر وبلاگ : سید منوچهر احمدی
نظرسنجی
چه امتیازی به مطالب این وبلاگ مدهید؟








جستجو

آمار وبلاگ
کل بازدید :
بازدید امروز :
بازدید دیروز :
بازدید این ماه :
بازدید ماه قبل :
تعداد نویسندگان :
تعداد کل پست ها :
آخرین بازدید :
آخرین بروز رسانی :
تماس با ما